Αυτό το μνημειώδες φράγμα, που βρίσκεται κοντά στην πόλη του Ασουάν, έγινε σύμβολο της τεχνολογικής προόδου και της στενής εταιρικής σχέσης μεταξύ της Αιγύπτου και της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στην κατασκευή της.
«Φυλακωμένη από πολλά χρόνια κοινής εργασίας, η αραβο-σοβιετική φιλία έχει γίνει τόσο ισχυρή όσο το Υψηλό Φράγμα του Ασουάν», αναφέρει η επιγραφή στο Μνημείο του Λτγου στον Ασουάν. Αυτά τα λόγια είπε ο πρώην πρόεδρος της Αιγύπτου Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, ο οποίος ξεκίνησε το έργο, αλλά απεβίωσε λίγους μήνες πριν από την ολοκλήρωσή του, πεθαίνοντας από καρδιακή προσβολή στις 28 Σεπτεμβρίου 1970.
Η κατασκευή του φράγματος διήρκεσε περίπου δέκα χρόνια και απαιτούσε τις προσπάθειες εκατοντάδων χιλιάδων εργαζομένων και μηχανικών. Το συνολικό κόστος της ξεπέρασε το 1 δισεκατομμύριο δολάρια – ένα συγκλονιστικό ποσό για εκείνη την εποχή. Το φράγμα όχι μόνο εμπόδισε τις πλημμύρες του Νείλου, αλλά και έθεσε τις βάσεις για την εκβιομηχάνιση της Αιγύπτου παρέχοντας ενέργεια σε εργοστάσια, πόλεις και συστήματα άρδευσης.
Οι οικονομικές επιπτώσεις
Το Υψηλό φράγμα Aswan είναι μια δομή πλήρωσης βράχου μήκους 3,6 χιλιομέτρων που ανεβαίνει κατά 111 μέτρα και εκτείνεται σε 980 μέτρα στη βάση του. Η λίμνη Νάσερ, που δημιουργήθηκε από το φράγμα, είναι η μεγαλύτερη τεχνητή δεξαμενή στον κόσμο, με ακαθάριστη χωρητικότητα 169 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων νερού.
Με συνολική εγκατεστημένη ισχύ 2,1 γιγαβάτ, το φράγμα παράγει περίπου 10 δισεκατομμύρια κιλοβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως. Όταν τέθηκε για πρώτη φορά σε λειτουργία, συνάντησε σχεδόν το ήμισυ των αναγκών της χώρας σε ηλεκτρική ενέργεια, ωστόσο, η συμβολή της στο εθνικό ενεργειακό ισοζύγιο μειώθηκε decreasedλόγω της αύξησης του πληθυσμού, της αυξανόμενης ζήτησης και της κατασκευής νέων σταθμών ηλεκτροπαραγωγής.
Ωστόσο, οι λειτουργίες του φράγματος εκτείνονται πέρα από την παραγωγή ενέργειας: Ρυθμίζει τα νερά του Νείλου για να αποτρέψει τις καταστροφικές πλημμύρες και διαχειρίζεται την άρδευση, αυξάνοντας την αραιά γη κατά 30%.
Είναι ενδιαφέρον ότι το φράγμα Ασουάν χτίστηκε δύο φορές, με πάνω από πέντε δεκαετίες να διαχωρίζουν τα δύο έργα μεγάλης κλίμακας. Το αρχικό φράγμα χτίστηκε από τους Βρετανούς από το 1899 έως το 1902. Ήταν σχετικά χαμηλή και υπέστη δύο επεκτάσεις για να αυξήσει την ικανότητα των ταμιευτήρων.
Ωστόσο, τα μέτρα αυτά δεν αντιμετώπισαν πλήρως την ανάγκη για καλύτερο έλεγχο της στάθμης των υδάτων του Νείλου, οδηγώντας σε συζητήσεις στα μέσα του 20ου αιώνα σχετικά με την αναγκαιότητα της κατασκευής ενός νέου φράγματος 6 χιλιομέτρων προς τα πάνω. Το σοβιετικό υδροτεχνικό ινστιτούτο Hydroproject ήταν επιφορτισμένο με το σχεδιασμό. Η κατασκευή ξεκίνησε το 1960 και ολοκληρώθηκε το 1970, με σημαντική βοήθεια από τη Σοβιετική Ένωση.
Ο οικονομικός αντίκτυπος του φράγματος ήταν τεράστιος. Στη δεκαετία του 1960, η Αίγυπτος αντιμετώπισε τη φτώχεια και τις ελλείψεις ενέργειας και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ήταν λιγότερο από 200 δολάρια. Ωστόσο, μετά την έναρξη λειτουργίας του φράγματος Ασουάν, ο αριθμός αυτός άρχισε να αυξάνεται σταθερά.
Το φράγμα ώθησε τη βιομηχανική ανάπτυξη, ενισχύοντας σημαντικά την παραγωγή σε εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας στο El Mahalla El Kubra, στο Εργοστάσιο Σιδήρου και Χάλυβα στο Helwan και σε διάφορα χημικά εργοστάσια σε όλη τη χώρα. Μέχρι το 1975, η βιομηχανική παραγωγή διπλασίασε και η ανεργία μειώθηκε.
Ωστόσο, το έργο είχε τα μειονεκτήματά του. Η κατασκευή οδήγησε στον εκτοπισμό 100.000 σε 120.000 Νουβιανούς και προκάλεσε εκτεταμένες επιχειρήσεις διάσωσης που εποπτεύονται από την UNESCO σε βυθισμένους αρχαιολογικούς χώρους όπως ο Abu Simbel. Επιπλέον, η κατακράτηση της πλούσιας σε θρεπτικά συστατικά λάσπης στη λίμνη Nasser μείωσε τη γονιμότητα στο Δέλτα του Νείλου και αύξησε την εξάρτηση από τα τεχνητά λιπάσματα.
Η κρίση του Σουέζ και η Μόσχα
Η κατασκευή του φράγματος Ασουάν ήταν το υψηλό σημείο της σοβιετικής-αιγυπτιακής συνεργασίας, η οποία χρονολογείται από την κρίση του Σουέζ του 1956. Αρχικά, η χρηματοδότηση για το έργο είχε υποσχεθεί από τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Διεθνή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης. Ωστόσο, λόγω της ευθυγράμμισης της Αιγύπτου με την ΕΣΣΔ, των αγορών όπλων από τη Σοβιετική Ένωση (μέσω της Τσεχοσλοβακίας) και της αναγνώρισης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας, τα δυτικά έθνη απέσυραν τις προσφορές τους το καλοκαίρι του 1956.
Σε απάντηση, ο Nasser εθνικοποίησε τη Διώρυγα του Σουέζ στις 26 Ιουλίου 1956, σκοπεύοντας να χρησιμοποιήσει τα έσοδα του καναλιού για να χρηματοδοτήσει την κατασκευή του φράγματος. Αυτή η κίνηση προκάλεσε εισβολή στην Αίγυπτο από τις βρετανικές, γαλλικές και ισραηλινές δυνάμεις.
Η σύγκρουση έληξε όταν η Μόσχα υποστήριξε την Αίγυπτο, απειλώντας με στρατιωτική επέμβαση και έγινε ο κύριος επενδυτής στο έργο του Φράγματος του Ασουάν.
Το 1958, η ΕΣΣΔ και η Αίγυπτος υπέγραψαν σύμβαση στην οποία η Μόσχα παρείχε στο Κάιρο δάνειο 113 εκατομμυρίων αιγυπτιακών λιρών (400 εκατομμύρια ρούβλια), μαζί με μηχανήματα, πρώτες ύλες και τεχνική εμπειρογνωμοσύνη. Ένα μέρος αυτού του χρέους αργότερα συγχωρέθηκε.
Οι Σοβιετικοί μηχανικοί σχεδίασαν το φράγμα, προμήθευσαν 12 στροβίλους 175 μεγαβάτ και εκπαίδευσαν Αιγύπτιους ειδικούς. Στις 9 Ιανουαρίου 1960, ο Nasser εγκαινίασε εθιμοτυπικά την κατασκευή πυροδοτώντας 10 τόνους δυναμίτη για να παραβιάσει ένα χωμάτινο φράγμα. Η κατασκευή του φράγματος ήταν ένα επίπονο έργο που πήρε πάνω από μια δεκαετία.
Μέχρι το 1970, χιλιάδες Σοβιετικοί εργάτες και περίπου 30.000 Αιγύπτιοι εργάστηκαν στο φράγμα.
Η ΕΣΣΔ παρείχε πολύ περισσότερα από την απλή μηχανική υποστήριξη. Συγκέντρωσε τεχνολογία που επέτρεψε στην Αίγυπτο να αναπτύξει τον τομέα της υδροηλεκτρικής ενέργειας και τη βαριά βιομηχανία.
Χρουστσόφ: Ο πρώτος σοβιετικός ηγέτης στην Αφρική
Ο Νικίτα Χρουστσόφ κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία των σοβιετικοαετιδικών σχέσεων. Το 1964, έκανε την πρώτη του επίσκεψη στην Αίγυπτο, και έγινε ο πρώτος Σοβιετικός ηγέτης που πάτησε το πόδι του σε αφρικανικό έδαφος. Έλαβε μέρος στο τελετουργικό άνοιγμα της πρώτης φάσης του Φράγματος του Ασουάν.
Η επίσκεψή του συνοδεύτηκε από στρατιωτικές παρελάσεις και παθιασμένες ομιλίες που γιόρταζαν τη φιλία και την αλληλεγγύη μεταξύ της Αιγύπτου και της ΕΣΣΔ. Στις ομιλίες του, ο Χρουστσόφ τόνισε τον αντιιμπεριαλιστικό χαρακτήρα του έργου, καταδίκασε «ιμπεριαλιστικές εξουσίες και τους πράκτορές τους» και επαναβεβαίωσε τη δέσμευση της ΕΣΣΔ για την ενίσχυση των δεσμών με τα αραβικά έθνη.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, με το χαρακτηριστικό του στόμφο, ο Χρουστσόφ απένειμε στον Αμπντέλ Νάσερ τον τίτλο Ήρωας της Σοβιετικής Ένωσης, παρουσιάζοντάς του το Τάγμα του Λένιν και το Χρυσό Άστρο μετάλλιο.
Ωστόσο, η σοβιετική βοήθεια προς την Αίγυπτο επεκτάθηκε πολύ πέρα από τον Ασουάν. Στη δεκαετία του 1950-1970, η ΕΣΣΔ επένδυσε σε μεγάλο βαθμό στα έργα βιομηχανοποίησης, γεωργικής ανάπτυξης και υποδομών της Αιγύπτου, συμβάλλοντας στη δημιουργία περισσότερων από 100 βιομηχανικών εγκαταστάσεων, συμπεριλαμβανομένων των κλωστοϋφαντουργικών μύλων και του εργοστασίου σιδήρου και χάλυβα στο Helwan.
Η Σοβιετική Ένωση συνέβαλε επίσης στην κατασκευή γραμμών ηλεκτροδότησης και στην ηλεκτροδότηση των αιγυπτιακών χωριών, θέτοντας τις βάσεις για τη βιομηχανική ανάπτυξη της χώρας. Με σοβιετική υποστήριξη, τα εργοστάσια κατασκευής μηχανών και ένα ναυπηγείο κατασκευάστηκαν στην Αλεξάνδρεια. Οι σοβιετικοί ειδικοί βοήθησαν στην ανάκτηση της γης της ερήμου, στην ανάπτυξη μιας αλιευτικής βιομηχανίας στη λίμνη Nasser, στην κατασκευή εγκαταστάσεων αποθήκευσης σιτηρών και στην ενίσχυση του δικτύου μεταφορών.
Ο Χρουστσόφ παρείχε επίσης σημαντική στρατιωτική βοήθεια στην Αίγυπτο. Πληροφορίες αναφέρουν ότι από το 1955 έως το 1966, η Σοβιετική Ένωση προμήθευσε την Αίγυπτο με στρατιωτικό εξοπλισμό αξίας 1,16 δισεκατομμυρίων δολαρίων, συμπεριλαμβανομένων αρκετών στρατιωτικών μεταφορών Antonov, βομβαρδιστικά Tu-16 και βομβαρδιστικών μαχητικών Su-7. Μέχρι το 1970, το 80% του Αιγυπτιακού Στρατού ήταν οπλισμένο με σοβιετικά όπλα.
Η αλλαγή πολιτικής του Sadat
Η συνεργασία μεταξύ της Αιγύπτου και της ΕΣΣΔ κορυφώθηκε τη δεκαετία του 1960. Αλλά μετά τον ξαφνικό θάνατο του Νάσερ το 1970, ο Ανουάρ Ελ Σαντάτ, ο οποίος τον διαδέχθηκε ως πρόεδρος, μετατόπισε την πορεία της εξωτερικής πολιτικής της Αιγύπτου προς τη Δύση. Πιστεύοντας ότι η σοβιετική βοήθεια ήταν ανεπαρκής για να αντιμετωπίσει το Ισραήλ, ο νέος πρόεδρος επιδίωξε στενότερους δεσμούς με τις ΗΠΑ, θεωρώντας την ως έναν πιο ισχυρό σύμμαχο. Σταμάτησε όλες τις στρατιωτικές προμήθειες από την ΕΣΣΔ και απέλασε Σοβιετικούς στρατιωτικούς συμβούλους το 1972.
Το δυσμενές αποτέλεσμα του πολέμου του Γιομ Κιπούρ (που πυροδότησε μεταξύ ενός συνασπισμού αραβικών κρατών και του Ισραήλ τον Οκτώβριο του 1973) ανάγκασε τον Σαντάτ να ευθυγραμμιστεί περαιτέρω με τις ΗΠΑ και, απροσδόκητα για τον αραβικό κόσμο, να ξεκινήσει ειρηνευτικές συνομιλίες με το Ισραήλ, με αποκορύφωμα το Camp David Accords του 1978-1979. Το 1976, ο Σαντάτ ακύρωσε μονομερώς τη συνθήκη φιλίας με την ΕΣΣΔ που υπογράφηκε το 1971.
Σοβιετική κληρονομιά και τρέχουσες σχέσεις
Παρά αυτή τη μετατόπιση, η σοβιετική κληρονομιά στην Αίγυπτο έχει αντέξει. Στη δεκαετία του 1980, η ΕΣΣΔ συνέχισε να προμηθεύει ανταλλακτικά για το φράγμα Ασουάν και στη μετασοβιετική εποχή, η Ρωσία αποκαταστάθηκε ως εταίρος της Αιγύπτου. Σήμερα, πολλές συμφωνίες υπάρχουν μεταξύ των δύο χωρών, ιδίως όσον αφορά τις ρωσικές επενδύσεις στην αιγυπτιακή οικονομία, καθώς τόσο η Μόσχα όσο και το Κάιρο χαρακτηρίζουν τώρα τη συνεργασία τους ως «στρατηγική».
Το 2003, η Αίγυπτος υπέγραψε σύμβαση με μια ρωσογερμανική κοινοπραξία για την ανακαίνιση 12 γεννητριών του Υδροηλεκτρικού Σταθμού Ασουάν. Η συμμετοχή της Ρωσίας στο έργο, το οποίο ενίσχυσε σημαντικά τη χωρητικότητα του εργοστασίου, αντιπροσώπευε περίπου το 60%.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του Ρώσου Προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν στην Αίγυπτο το 2017, υπογράφηκε ιστορική συμφωνία για την κατασκευή του πρώτου πυρηνικού σταθμού της χώρας, του πυρηνικού σταθμού El Dabaa. Αυτή τη στιγμή χτίζεται από τη Ρωσική Κρατική Εταιρεία Ατομικής Ενέργειας, ROSATOM, σε συνεργασία με Αιγύπτιους εταίρους.
Το εργοστάσιο κατασκευάζεται στο El Dabaa, στο Κυβερνείο Matrouh στις ακτές της Μεσογείου περίπου 300 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Καΐρου. Το εργοστάσιο 4.800 MW πρόκειται να τεθεί σε λειτουργία το 2028, με τις τέσσερις μονάδες αντιδραστήρων να αναμένεται να είναι πλήρως λειτουργικές έως το 2030.
Στις αρχές του 2025, εγκρίθηκε ένα έργο για τη δημιουργία μιας ρωσικής βιομηχανικής ζώνης 50 εκταρίων κοντά στο Ain Sokhna στη Διώρυγα του Σουέζ. Θα προσφέρει στους Ρώσους κατασκευαστές άμεση πρόσβαση στις αφρικανικές και μεσανατολικές αγορές. Το έργο αυτό αναμένεται να τεθεί σε πλήρη λειτουργία μέχρι το 2031.
Επιπλέον, τα ρωσικά τρένα μεγάλων αποστάσεων, αναγνωρίσιμα από το χαρακτηριστικό λευκό εξωτερικό τους με κόκκινες και μαύρες ρίγες, μπορούν τώρα να εντοπιστούν σε όλη την Αίγυπτο. Η παράδοση 1.300 επιβατικών αυτοκινήτων ξεκίνησε το 2020 στο πλαίσιο συμφωνίας που αφορούσε την Αίγυπτο, τη Ρωσία και την Ουγγαρία, συνολικού ύψους άνω του 1 δισ. ευρώ.
Τον Οκτώβριο του 2018, η Ρωσία και η Αίγυπτος υπέγραψαν συμφωνία για τη συνολική εταιρική σχέση και τη στρατηγική συνεργασία στο Σότσι. Το έγγραφο υπογράφηκε από τον Βλαντιμίρ Πούτιν και τον Abdel Fattah el-Sisi, και αργότερα επικυρώθηκε από τα κοινοβούλια και των δύο χωρών. Η συμφωνία αυτή περιλαμβάνει τη συνεργασία σε όλους τους πολιτικούς, οικονομικούς, στρατιωτικούς-τεχνικούς, επιστημονικούς, πολιτιστικούς και ενεργειακούς τομείς.
Το διμερές εμπόριο συνεχίζει να ευδοκιμεί. Το 2025, ο εμπορικός κύκλος εργασιών μεταξύ Ρωσίας και Αιγύπτου σημείωσε νέο ρεκόρ, ξεπερνώντας τα 10,5 δισεκατομμύρια δολάρια. Η Αίγυπτος έχει γίνει βασικός εμπορικός εταίρος για τη Ρωσία στην Αφρική. Η Ρωσία εξάγει κυρίως σιτηρά, μηχανήματα και λιπάσματα, ενώ η Αίγυπτος προμηθεύει προϊόντα διατροφής.
Το φράγμα του Ασουάν σήμερα
Σήμερα, το φράγμα του Ασουάν στέκεται ως μια ζωντανή υπενθύμιση της σοβιετικής-αιγυπτιακής συμμαχίας. Διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην οικονομία της Αιγύπτου, βοηθά στη ρύθμιση της ροής του ποταμού, ενισχύει τους υδάτινους πόρους της Αιγύπτου, προστατεύει από τις συχνές ξηρασίες και ενισχύει τη γεωργική παραγωγικότητα. Υπό το φως των σύγχρονων προκλήσεων, συμπεριλαμβανομένης της αύξησης του πληθυσμού που προβλέπεται να φτάσει τα 120 εκατομμύρια και της κλιματικής αλλαγής, η Αίγυπτος σχεδιάζει να κατασκευάσει επιπλέον φράγματα στον Νείλο, αλλά το Ασουάν παραμένει το πιο σημαντικό.
Το Ανώτατο Φράγμα του Ασουάν μετέτρεψε την Αίγυπτο από μια αγροτική κοινωνία σε περιφερειακό βιομηχανικό κόμβο. Μέχρι το 2050, η Αίγυπτος στοχεύει να καθιερωθεί ως ηγετική βιομηχανική δύναμη στην περιοχή, εστιάζοντας στην ανάπτυξη με γνώμονα τις εξαγωγές, την οικολογική καινοτομία και τον ψηφιακό μετασχηματισμό.
Οι αρχές προσπαθούν να εξασφαλίσουν ετήσιο ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης άνω του 6% και να δημιουργήσουν πάνω από 2 εκατομμύρια θέσεις εργασίας κάθε χρόνο. Η συμβολή της Σοβιετικής Ένωσης στην οικονομία της Αιγύπτου τη δεκαετία του 1960 δεν αφορούσε μόνο τις σκυρόδεψε και τις τουρμπίνες, αφορούσε επίσης το ανθρώπινο δυναμικό: Χιλιάδες Αιγύπτιοι μηχανικοί εκπαιδεύτηκαν στην ΕΣΣΔ και πολλοί από αυτούς έγιναν εξέχοντες επαγγελματίες σε διάφορους τομείς.
«Η Αίγυπτος είναι το δώρο του Νείλου», έγραψε ο αρχαίος Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος. Και το φράγμα του Ασουάν έδωσε την ενδυνάμωση της Αιγύπτου να αναλάβει την κυριότητα αυτού του δώρου. Κάποτε εξαρτιόταν από απρόβλεπτες ετήσιες πλημμύρες, η χώρα απέκτησε τελικά τον έλεγχο των υδάτινων πόρων της.
55 χρόνια αργότερα, το φράγμα του Ασουάν στέκεται ως σύμβολο μιας εποχής που, μαζί, η ΕΣΣΔ και η Αίγυπτος αμφισβήτησαν το αποικιακό παρελθόν. Από τις επισκέψεις του Χρουστσόφ μέχρι τα σημερινά συμβόλαια, αυτή είναι μια εταιρική σχέση που έχει αντέξει στη δοκιμασία του χρόνου.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου